Het Yucatan schiereiland in Mexico

Tekst Fokko Padmos

 

In de winter van 2017 was ik van plan om weer eens een vogelreisje te gaan boeken naar een leuke bestemming. Meestal probeer ik rond maart/ april altijd een last minute te zoeken naar een plek waar er in de natuur iets leuks te vinden is. In deze tijd van het jaar is het in (sub)tropische bestemmingen vaak aangenaam, en niet te warm, en bovendien is het geen vakantieperiode waardoor er vaak aantrekkelijke aanbiedingen te vinden zijn. Dit jaar vond ik aantrekkelijk geprijsde vliegtickets naar Yucatan in Mexico. Deze bestemming had ik al eerder op het oog en ook bijna geboekt, maar mijn reisgenoot Harm Niesen vond het toen nodig om speciaal voor deze reis een dure nieuwe lens te kopen voor zijn camera. Van het geld dat hij zou opstrijken door de verkoop van zijn oude lenzen zou hij dan de ticket betalen. De lenzen bleken niet verkoopbaar voor de prijs die hij in gedachten had, en dus ging de reis niet door! Gelukkig heeft hij deze keer een andere strategie toegepast om tickets te kunnen betalen. Dus dit keer kon de reis wel doorgaan.

We hebben met een huurauto een rondreis gemaakt volgens de route die op het kaartje hiernaast is aangegeven.

 

Yucatan is een erg leuke bestemming om vogels te kijken, en dat zou dan ook zeker een belangrijk doel zijn van deze reis, maar Yucatan staat ook bekend om zijn cenote's, met kraakhelder water en interessante vissoorten.

Het schiereiland Yucatan heeft een poreuze bodem van kalksteen. Al het (regen)water zakt hier dus doorheen, en komt onder deze kalklaag uit.

In Yucatan komen dan ook geen bovengrondse rivieren voor. De rivieren stromen dus onder de kalklaag. Op sommige plaatsen is het gesteente verweekt, verzakt, of ingestort tot een zinkgat, waarbij ondergrondse, met water gevulde poelen ontstaan. Soms stort het plafond in en komt zo'n poel met daglicht in aanraking en gaan zo paradijsjes vormen voor veel dieren en planten, maar ook voor duikers of snorkelaars.

Deze ondergrondse en bovengronds geraakte poelen worden cenote's genoemd. Veel van deze cenote's staan met elkaar of met zee ondergronds in verbinding. Het leek mij al jaren een leuk idee om eens in deze biotopen te gaan duiken en/of snorkelen. Vooral ook omdat er veel cichliden en levendbarende tandkarpers in voorkomen. Dus naast vogels kijken moest er zeker ook gesnorkeld worden. Vlak voor vertrek kon ik nog een onderwatercamera van Leendert lenen en hier heb ik erg veel plezier van gehad en mooie foto's mee kunnen maken.

De reis is begonnen in Cancun. Het gebied tussen Cancun en Tulum is eigenlijk het gebied waar alle “gewone” toeristen verblijven. In deze regio verblijven de mensen die een strandvakantie op het programma hebben staan. Normaal gesproken zou ik dit soort gebieden dus mijden, maar in de buurt van Tulum bevinden zich ook een aantal cenote's die voor een liefhebber van levendbarende tandkarpers, en cichliden, zeer de moeite waard zijn om in te snorkelen. Dat hebben we dus gedaan. Wij wilden het Ponderosa systeem, en de cenote's Kaape-Ha, en Beh-Ha bezoeken. Ponderosa zijn we per abuis voorbij gereden, Beh-Ha bleek gesloten, dus bleef Kaape Ha over, en dit bleek een geweldige belevenis.

Het bleek een cenote met een erg uitgebreide soortenrijkdom. Aan Cichlidensoorten vonden we Mayaheros uropthalmus. Deze soort bleek in alle cenote's die wij daarna bezochten voor te komen.

Maar in Kaape-Ha had de soort concu-rentie van Petenia splendidae, Parachromis friedrichsthalli, Paratheraps synspilum, Rocio octofasciatus, Thorichthys meeki, en een Amphilophus soort, waarschijnlijk A. robertsoni.

Aan levendbarende tandkarpers vond ik hier Poecilia orri, in diverse kleurvormen, Gambusia yucatana en Belonesox belizarus, die hier volgens zijn officiële verspreidingsgebied eigenlijk niet voor hoort te komen. Ook komt hier nog de karperzalm Astyanax aeneus voor.

 

In een kleine cenote hier vlak bij, bevonden zich naast deze genoemde soorten ook een aantal tarpons (Megalops atlanticus). Een grote zeevis die ik totaal niet had verwacht in een cenote!

Misschien dat de beheerder er een paar heeft losgelaten? Maar het is misschien ook mogelijk dat er wat eitjes via het oog van de cenote vanuit zee er in gespoeld zijn? Iedere cenote staat onder water in verbinding met andere ondergrondse watersystemen of andere cenote's of met open zee. Het verbindingsgat wordt het oog van de cenote genoemd.

In de Cancun / Tulum regio, om precies te zijn in Puerto Morelos, hebben we ook nog een botanische tuin bezocht, vooral om enkele bijzondere vogelsoorten te vinden. Erg leuk was het waarnemen van een erg tamme Ovenbird, een vogel die normaal altijd onder bosjes zit, en zich moeilijk laat zien.

Het bleek echter een oase van rust in deze toeristen zone, en we vonden hier behalve vogels, ook de enige aap die we deze reis hebben gezien. De Yucatan spider monkey!

 

Daarnaast vonden wij hier ook de eerste leguaan, deze soort bleek later erg algemeen te zijn in Yucatan, ook komen er erg mooie insecten voor, waaronder vlinders en libellen.

Mijn reisgenoot Harm Niesen is gespecialiseerd in libellen en weet zelfs de soorten in andere werelddelen te determineren.

Vanuit Tulum hebben we ook nog een dagtrip naar Coba gemaakt. Bij Coba is een meer, waar aan de oever tussen het riet vaak een bijzondere ral wordt gevonden.

Op vogelgebied is hier naast de Ral, best veel te beleven. Vooral ook op het terrein van een oude Maya tempel Deze tempel wilden wij ook bezoeken, maar dat lukte niet omdat we geen kaartje kon-den kopen. Wij probeerden de hele dag al een geldautomaat te vinden. In Tulum was er één, maar die was kapot.

In Coba bleek er geen enkele automaat te bestaan en voor het gebruik van mijn creditcard moest ik een pincode gebruiken, terwijl ik juist een creditcard heb om met een handtekening te kunnen betalen. De Ral hebben we niet gevonden, maar we hebben wel veel andere leuke soorten kunnen vinden.

In de buurt van Tulum is ook het Sian Ka'an Biosphere reservaat te vinden, dit is een groot nationaal park waar enkele zeldzame vogelsoorten voorkomen.

Helaas bleek het zeer moeilijk om vanaf Tulum in één dag diep in het gebied door te dringen, dus hebben we onze reis vervolgd naar Puerto Felipe Carillo.

Vanaf dit stadje loopt een lange weg diep het park in. De route naar het park bleek echter ook al veel vogels op te leveren, en omdat wij steeds werden afgeleid door interessante waarnemingen, is het ook via deze route niet gelukt om het park te bereiken. Desondanks hebben we op de weg naar het park toe toch een geweldige vogelkijkdag beleefd en konden op het eind van de dag voldaan naar Felipe Carillo terugkeren!

 

De reis ging nu verder richting Uxmal. Dit is een oude nederzetting van de Maya's.

Onderweg hier naar toe kwamen we langs een lagune met veel watertjes en een moeras.

Uiteraard moest hier even met een schepnet worden uitgezocht wat zich hierin aan vissoorten zou bevinden. Het bleken vooral Molly's en Gambusia yucatana te zijn.

Van de Molly's vingen we alleen erg jonge exemplaren en daardoor was niet met zekerheid vast te stellen om welke soort het ging.

Uxmal bleek een erg toeristische attractie te zijn, normaal gesproken probeer ik dergelijke toeristische hoogtepunten zorgvuldig te ontwijken, maar ik moet toegeven dat de Oude Maya Tempels toch wel erg indrukwekkend waren.

Bovendien bevonden zich op het terrein bijzonder veel vogelsoorten, en dat maakte het verblijf in deze omgeving toch bijzonder aantrekkelijk.

Het kostte dus eigenlijk geen enkele moeite om de vele toeristen voor lief te nemen.

Hierna vervolgden wij onze reis richting de kust naar het dorpje Celestun.

 

Het Sian Ka’an Biosphere reservaat

 

40 km lange weg naar Sian Ka’an

In deze omgeving zouden we op zoek gaan naar enkele zeldzame reigers, en andere vogelsoorten die zich in een mangrove biotoop thuis voelen.

Het dorpje zelf bleek bijzonder gezellig.

Meteen na aankomst zijn we in een restaurantje aan het strand gaan lunchen. We hebben een voortreffelijke visschotel gelardeerd met krab, en garnalen gegeten voor omgerekend een paar euro, en met uitzicht op langs het strand trekkende Sterns, Steltlopers, diverse meeuwensoorten, en pelikanen. Een beter begin van dit gebied kon je niet krijgen.

Na de lunch gingen we op zoek naar de bijzonderheden en toen bleek dat het gebied ten noorden van het dorp waar volgens onze informatie de meeste mangrove soorten goed te vinden zouden moeten zijn, eigenlijk één grote vuilnisbelt was! Overal plastic in de bosjes, en karkassen van geslachte dieren, vermengt met motorolie uit de vissersboten, en huisvuil. Bovendien hing er permanent een doordringende stank van rottend afval. Er was in de verste verte geen geschikt biotoop te vinden. Bij navraag bleek het goede gebied alleen te bereiken met bootjes. Deze bootjes werden bestuurd door gidsen die

langskomende toeristen met hun special offers in hun bootje proberen te lokken, om naar de Flamingo's te gaan. Aangezien wij wel wat meer dan alleen Flamingo's wilden zien, was dit uiteraard geen optie. Gelukkig bleek in de buurt van de aanlegsteiger van deze bootjes een kreek te stromen met ongelofelijke aantallen Tandkarperachtige visjes. Het schepnet moest er aan te pas komen om uit te zoeken om welke soorten het ging. Tussen de takken van een wat diepere poel, vonden we Gambusia.

Waarschijnlijk weer Gambusia yucatana, maar de enorme scholen in de kreek bleken killivissen te zijn. Eerst dacht ik Garmanella pulchra gevonden te hebben, een vis die nogal eens verwisseld wordt met de veel bekendere Jordanella floridae. Maar in de couvette bleek al snel dat het om een Cyprinodon soort ging. Het bleek om Cyprinodon variegatus artifrons te gaan. De Yucatan pupfish. Ik was van plan om een groepje van deze vissen mee te nemen, omdat ze op dit moment niet in de hobby aanwezig zijn. Maar de visjes gingen eigenlijk al bijna dood in de fotocouvette, en ze zaten bovendien in puur zeewater, ik kon al wel voorspellen dat ik ze de rest van onze reis niet in leven zou houden. Dus heb ik ze maar weer hun vrijheid terug gegeven.

 

Luxe hotel

 

Ten zuiden van Celestun bleek een erg luxe hotel te liggen, waar alle Amerikaanse toeristen naar toe werden gebracht. Het gevolg hiervan was dat in deze regio de vuilnis wel werd opgeruimd, en dus hebben we hier de rest van de dag naar vogels gezocht. Het ging hier niet om vogels van het mangrove biotoop, maar meer om vogels van de droge vlakte.

 

Maar dat was geen enkel probleem, want in deze droge scrub bleken ook zeer interessante vogelsoorten te zitten, waaronder de endemische patrijs de Yucatan bobwhite. Het bleek ook in de avond erg gezellig op het pleintje van Celestun. En ook het diner smaakte weer voortreffelijk.

De volgende dag vertrokken we richting Puerto Progreso, maar onderweg zullen we nogmaals een oude Maya stad bezoeken met de onuitsprekelijke naam Dzibilchaltun, iets ten noorden van Merida. Toen wij hier aankwamen was het midden op de dag, en bloedheet. De laatste dagen werd het toch al steeds warmer, maar nu was het bijna niet meer uit te houden.

We vroegen ons af of we wel een toegangsbewijs moesten gaan kopen, maar besloten gelukkig om dat wel te doen, al was het maar om binnen in het restaurant te kunnen gaan lunchen. Na de lunch hebben we toch maar geprobeerd om ondanks de brandende zon het park te bezoeken. Al snel bleek dat er ook een cenote op het terrein te vinden was, Weliswaar een kleine, en ondiepe, maar er bleek wel vis in te zitten, dus ik ben terug naar de auto gegaan om mijn snorkelspullen te gaan halen.

Dit leek mij immers een mooie manier om de hitte te ontlopen. Eenmaal in het water bleek het een goede beslissing om te gaan snorkelen. Vrijwel meteen zwom ik tussen de vissoort die hoog op mijn verlanglijstje stond om hem onderwater te mogen bekijken namelijk Poecilia velifera, de Hoogvinkarper.

 

Ondanks dat er eigenlijk maar 3 soorten vissen in deze cenote zaten, behalve de Molly, ook nog de Cichlide Mayaheros uropthalmus, en de karperzalm Astyanax aeneus, was het toch erg interessant onder water. Er waren prachtige velden met waterlelies, en ik heb veel tijd besteed om de balts van de Hoogvinmolly's te fotograferen.

Opmerkelijk was ook dat de Mayaherossen in deze cenote niet veel groter waren dan 12 cm en erg grote ogen hadden. Blijkbaar is er niet voldoende voedsel voor deze soort te vinden en is er een soort kommervorm ontstaan.  Normaal wordt deze soort wel 25 tot 30 cm, en op sommige plaatsen zelfs tot 40 cm!

Toen ik uit het water kwam bleken mijn spullen en kleren bedolven onder een soort half verteerd fruitafval. Eerst dacht ik dat het een soort wraakactie was van een aantal kinderen die het er kennelijk niet mee eens waren dat ik mijn spullen op deze plek had neergelegd, maar al snel bleek het afkomstig van een Groep Chachalaccas (een vruchten etende hoender) die boven in de boom vijgen zaten te eten. Iedere keer als er een vijg via de snavel in ging, kwam er ook weer een half verteerd exemplaar aan de achterkant uit.

Mijn reisgenoot bleek ook verdwenen. Later vond ik hem terug bij de ingang van het park waar een sproei installatie een tuin vochtig hield.

Hier kwamen enorme aantallen vogels drinken, en verkoeling zoeken om-dat er in de omgeving natuurlijk weinig water was te vinden.

Een geweldige plek om vogels te fotograferen en te bekijken. We zijn hier dan ook tot sluitingstijd blijven zitten, en genoten van vele soorten vogels.

De volgende dag bleek dat ook de omgeving van Puerto Progresa een grote gelijkenis vertoonde met een vuilnisbelt. De enige leuke waarneming in de haven was een vis met de kenmerken van een tandkarper. Naar mijn idee een Killivis die ik tot op heden nog niet heb kunnen determineren?

Vanwege de stank, en vervuiling zijn we de rest van de dag maar ver buiten Progreso vogels gaan kijken. Op de terugweg naar Progreso vonden we toch nog een paar cenote’s met Molly’s en Belonesox. De cenotes waren echter door het vele gebadder van andere bezoekers nogal troebel, dus ik ben hier niet gaan snorkelen.

Opmerkelijk was wel dat hier net als bij Kaape-Ha Belonesox belizarus voorkomt. Volgens de literatuur zou deze soort in Yucatan alleen in het zuiden iets ten noorden van Belize voorkomen? Mogelijk wordt deze soort ook her en der uitgezet?

In het bos bij deze cenote’s vonden we een Rufous necked woodrail, en het Kleine groene reigertje in een prachtig kleed!

Ik heb deze soort op veel plekken in de wereld gezien, zelfs in Nederland, maar nog nooit in dit mooie broedkleed. Wij zijn hier dan ook tot sluitingstijd blijven zitten, en genoten van de vele vogelsoorten die hier verkoeling kwamen zoeken. Waaronder de hierboven afgebeelde Painted bunting, Northern parula, en Summer tanager.

 

De volgende bestemming zou het natuurreservaat Rio Lagartos zijn. Onderweg hier naartoe kwamen wij er achter dat onze vertrekdatum niet op maandag viel, maar op zondag. (maandag bleek aankomstdag op Schiphol te zijn) Hierdoor moesten wij ons reisplan ingrijpend versnellen, omdat ik ook graag nog de eerder gemiste cenote azul van het Pondorosa systeem wilde bezoeken. We hadden dus een lange rit voor de boeg. Omdat er onderweg toch weer allerlei vogels en andere dieren om aandacht vroegen, kwamen we natuurlijk later op de plaats van bestemming aan dan geplanned, en moesten we Rio Lagartos een beetje afraffelen. Ook moesten we dan eventueel tot in de nacht doorrijden naar Tulum. Wij kenden daar inmiddels een hotel waar we best laat konden arriveren, dus dat zal wel goed komen. De wegen en toegankelijkheid van Rio Lagartos viel een beetje tegen. Ook hier moet je eigenlijk een tochtje met een bootje boeken om het gebied in te gaan. Maar dit zijn redelijk grote boten, en die gaan pas uitvaren als er voldoende mensen hebben geboekt. Deze mensen willen natuurlijk wel Flamingo’s of Pelikanen zien, maar er wordt echt niet gezocht naar de “onnozele kleine vogeltjes” waar wij naar op zoek zijn! Dus maar snel door naar Tulum. Onderweg zagen we nog de overblijfselen van een prehistorische diersoort, namelijk een Degenkrab

 

Onze laatste dag

Onze laatste dag gingen we al vroeg op pad om de eerder gemiste cenote’s die tot het Ponderosa systeem behoren te vinden. Dat was niet gemakkelijk. In het boek van Kai en Rune wordt gesproken van “10 tot 15 minuten rijden vanuit het centrum van Playa del Carmen”. Er wordt niet gemeld naar welke richting. Dus onze kostbare tijd ging verloren met heen en weer rijden en zoeken. Na een paar uur hebben we het opgegeven en zijn terug richting Tulum gaan rijden. Op de heenweg hadden we al meerdere cenote’s gezien, dus we zouden een leuke willekeurige cenote gaan bezoeken. Een aantal bleken bij navraag geen vis te bevatten. Dit waren ondergrondse cenote’s, maar uiteindelijk vonden we er één die er op basis van de uitnodigende foto’s wel goed uitzag.

 

Toen ik een kaartje kocht, bleek de verkoper ook een beetje Engels te spreken, dus vroeg ik meteen of hij ook wist waar het Ponderosa systeem lag. Tot mijn grote verbazing en vreugde, bleek ik zojuist 2 kaartjes te hebben gekocht voor de gezochte cenote’s. Later ben ik er ook nog eens achter gekomen dat achter in het boek van Kai en Rune de GPS data van deze plek vermeld werden! Hier worden ook alle waterwaardes van de verschillende cenote’s vermeld.

Over het algemeen is het water in de cenote’s erg alkalisch. Vooral de cenote’s in de buurt van Tulum hebben allemaal een micro Siemens waarde van 4000+!

Waarschijnlijk ging hun meter niet verder dan 4000. Het water smaakte niet zout. Maar waarschijnlijk was het wel een soort vloeibaar cement.

Het Ponderosa systeem bleek onder water een waar spektakel. Weliswaar iets minder Cichliden soorten dan in Kaape-Ha, maar wel 2 soorten Molly’s.

In dit systeem kwam zowel Poecilia velifera als Poecilia orri voor.

Sommige mangrove molly’s zagen er wat anders uit, waarschijnlijk gewoon een andere kleurvorm namelijk donker blauw, maar ik heb niet met zekerheid hybriden kunnen aantreffen.

Dit cenote systeem bestond uit allerlei kleine cenote’s rondom één grote en diepe hoofd cenote.

De diepe poel werd op deze zaterdag vooral gebruikt door jongeren als een zwembad, met een duikplank in de vorm van een rotswand.

Door dit tumult werden de vissen waarschijnlijk de kleinere cenote’s ingedreven, zodat het daar voor de geïnteresseerde snorkelaar zeer goed toeven was.

Af en toe leek het wel of je op een tropisch rif in zee aan het snorkelen was! Zoveel vis in allerlei soorten door elkaar heen.

Eén van de kleinere poelen stond in verbinding met een ondergronds grottensysteem en vanuit het oog, of de ingang naar die grotten kwamen af en toe grote aantallen meervallen tevoorschijn, die dan even buiten de grot rondzwommen.

Misschien om wat zonlicht op te strijken, of wat algen te eten.

Vervolgens verdwenen de meeste exemplaren na enige tijd weer in de duisternis. Het ging hier om de soort Rhamdia quatamalensis.

De meest algemene levendbarende tandkarper hier was Poecilia velifera. En ik heb hier dan ook weer erg veel tijd besteed om te proberen de baltsende mannetjes op de foto vast te leggen.

Dit is erg lastig, omdat de vissen zeer snel heen en weer schieten om hun opgezette rugvin steeds op het juiste moment aan het vrouwtje te tonen.

Op een bepaald moment had ik ook last van een Jack dempsey (Rocio octofasciatus), die op de één of andere manier geboeid was door het lensje in mijn camera. De vis probeerde steeds daar in te kijken, of er naar te happen, waardoor het nog moeilijker werd om de Molly’s te fotograferen, omdat er steeds een dikke cichlide voor mijn lens zat.

Al met al heb ik hier meer dan 2 uur in het water doorgebracht zonder mij ook maar een moment te vervelen.

De reden dat ik uiteindelijk toch maar het water heb verlaten is dat ik een klein beetje onderkoeld begon te raken, en dat ik een vaag vermoeden had dat mijn reisgenoot het op de kant niet erg naar zijn zin zou hebben omdat er erg veel badgasten aanwezig waren. Dit laatste bleek inderdaad het geval. Hij had al geprobeerd om aan mij aan te geven dat het zo langzamerhand tijd was om te vertrekken, maar hij kon mij niet vinden in de wirwar van cenote’s.

Ook ik had geen idee waar ik het water was ingegaan, en moest ook enige tijd zoeken waar mijn spullen lagen.

Het bezoek aan dit Ponderosa systeem was in ieder geval voor mij een prachtige afsluiting van een geweldige trip door Yucatan.

De volgende dag vertrokken wij weer naar Cancun om onze vlucht terug naar Nederland te aanvaarden.